✨ सोनं नेमकं कसं तयार होतं? खाणीतून दागिन्यांपर्यंतचा थक्क करणारा प्रवास
अंतराळात जन्म, पृथ्वीच्या गर्भात वास आणि आपल्या हातात झळाळी — सोन्याची ही कहाणी खरोखरच अचंबित करणारी आहे.

मुंबई : तुमच्या गळ्यातला सोन्याचा दागिना पाहिला की कधी विचार केला का, हे सोनं नेमकं आलं कुठून? पृथ्वीवरून? की आणखी कुठून? उत्तर ऐकून तुम्हाला धक्का बसेल — सोन्याचा जन्म या पृथ्वीवर नाही, तर कोट्यवधी वर्षांपूर्वी अंतराळातील एका महाविस्फोटात झाला. पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नुकतंच देशवासीयांना एक वर्ष सोन्याची खरेदी टाळण्याचं आवाहन केल्यानंतर सोनं पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आलं आहे. आज आपण जाणून घेऊया सोन्याची संपूर्ण कहाणी — अंतराळापासून ते तुमच्या हातातल्या दागिन्यांपर्यंत.
सोनं पृथ्वीवर तयार झालंच नाही!

हे ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण सोन्याचा जन्म पृथ्वीवर नाही तर अंतराळात झाला आहे. अब्जावधी वर्षांपूर्वी सुपरनोव्हा स्फोट आणि दोन न्यूट्रॉन ताऱ्यांच्या प्रचंड टकरीतून हे धातू तयार झालं. त्या स्फोटाची ऊर्जा एवढी प्रचंड होती की साधारण धातूंपेक्षा जड असे सोन्यासारखे धातू त्यातून निर्माण झाले. पृथ्वी निर्माण होत असताना हे सोनं खडकांमध्ये आणि भूगर्भात साठत गेलं. थोडक्यात, तुमच्या गळ्यातला सोन्याचा दागिना हा कोट्यवधी वर्षांपूर्वीच्या ब्रह्मांडीय घटनेचा जिवंत साक्षीदार आहे.

पृथ्वीवर सोनं कुठे लपलेलं असतं?

सोनं सगळीकडे सारखं आढळत नाही. ते विशिष्ट ठिकाणीच आढळतं. क्वार्ट्झ खडकांच्या शिरांमध्ये, भूमिगत खडकांच्या थरांमध्ये, नदीपात्रातील गाळात आणि तांब्यासारख्या इतर धातूंसोबत मिश्र स्वरूपात सोनं सापडतं. मात्र ते शोधणं आणि काढणं ही प्रक्रिया तितकीच कठीण, धोकादायक आणि खर्चिक असते. एखाद्या ठिकाणी सोन्याचा साठा असेल असं वाटलं तरी तिथे खाण खणण्यापूर्वी वर्षानुवर्षे संशोधन करावं लागतं.

सोन्याचा शोध कसा घेतात?

खाण सुरू करण्यापूर्वी भूवैज्ञानिक महिने, कधीकधी वर्षे संशोधन करतात. उपग्रहाद्वारे जमिनीचं सर्वेक्षण केलं जातं. त्यानंतर ड्रिलिंग करून खडकांचे नमुने काढले जातात आणि प्रयोगशाळेत तपासले जातात. जिथे पुरेसा साठा आढळतो तिथेच खाण उभारण्याचा निर्णय होतो. या सगळ्या प्रक्रियेवर कोट्यवधी रुपये खर्च होतात, तेव्हा कुठे एक खाण अस्तित्वात येते.

खाणीतून सोनं कसं काढतात?

सोनं काढण्याची प्रक्रिया सात महत्त्वाच्या टप्प्यांत होते.
सर्वात आधी मोठा उघडा खड्डा खणला जातो किंवा भूमिगत बोगदे तयार केले जातात. त्यानंतर काढलेला खडक बारीक पूड करतात. मग सायनाइड लीचिंग किंवा इतर रासायनिक प्रक्रियेने सोनं वेगळं केलं जातं. पुढे उच्च तापमानात वितळवून अशुद्धी काढली जाते आणि शेवटी ९९.९९ टक्के शुद्ध सोन्याचे बार तयार होतात.

एका टन खडकातून किती सोनं मिळतं?

हे वाचून तुम्हाला धक्का बसेल. एका टन म्हणजे एक हजार किलो खडकातून केवळ १ ते ५ ग्रॅम सोनं मिळतं. म्हणजे तुमच्या हातातल्या एका छोट्याशा अंगठीसाठी किती प्रचंड खाणकाम करावं लागतं, याचा विचारच केला नव्हता ना? उच्च दर्जाच्या खाणींमध्ये हे प्रमाण थोडं अधिक असू शकतं, पण तरीही हे काम किती कठीण आहे हे यावरूनच लक्षात येतं.

शुद्ध सोन्याचे बार कसे तयार होतात?

खाणीतून काढलेलं सोनं थेट वापरता येत नाही. ते अनेक टप्प्यांतील शुद्धीकरण प्रक्रियेतून जातं. स्मेल्टिंग म्हणजे उच्च तापमानात वितळवणे आणि रिफायनिंग म्हणजे रासायनिक प्रक्रियेने अशुद्धी काढणे या दोन महत्त्वाच्या प्रक्रियांनंतर ९९.५ ते ९९.९९ टक्के शुद्ध सोनं तयार होतं. हेच सोनं बुलियन बारच्या स्वरूपात बाजारात येतं आणि पुढे दागिन्यांसाठी वापरलं जातं.
जगातील सर्वात मोठ्या सोन्याच्या खाणी
जगात अनेक प्रचंड मोठ्या सोन्याच्या खाणी आहेत. उझबेकिस्तानमधील मुरुंटाऊ खाण जगातील सर्वात मोठ्या आणि सर्वाधिक उत्पादन देणाऱ्या खाणींमध्ये गणली जाते. अमेरिकेतील नेवाडा गोल्ड माईन्स, इंडोनेशियातील ग्रासबर्ग खाण आणि दक्षिण आफ्रिकेतील साऊथ डीप गोल्ड माईन या देखील जागतिक पातळीवर प्रसिद्ध आहेत. या खाणींमधून दरवर्षी शेकडो टन सोनं काढलं जातं.

भारतात सोनं कुठे मिळतं?

भारत जगातील सर्वात मोठ्या सोने आयातदार देशांपैकी एक असला तरी देशातही काही महत्त्वाचे सोन्याचे साठे आहेत. कर्नाटकमधील हुत्ती गोल्ड माईन्स ही भारतातील सर्वात महत्त्वाची सक्रिय खाण आहे. कोलार गोल्ड फिल्ड्स ऐतिहासिकदृष्ट्या खूप प्रसिद्ध होती, मात्र तेथील व्यावसायिक उत्पादन आता बंद आहे. झारखंड आणि राजस्थानमध्येही सोन्याचे संभाव्य साठे असल्याचं संशोधकांनी सांगितलं आहे.

भारतात सोन्याचं एवढं महत्त्व का?

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या सोने ग्राहक देशांपैकी एक आहे. लग्नसमारंभ, सण, गुंतवणूक आणि धार्मिक कारणांसाठी भारतात सोन्याची प्रचंड मागणी असते. भारतीय संस्कृतीत सोनं हे केवळ धातू नाही, तर समृद्धी, शुभ आणि सौंदर्याचं प्रतीक मानलं जातं. म्हणूनच आजही प्रत्येक भारतीय घरात सोनं असणं हे प्रतिष्ठेचं मानलं जातं.

सोनं इतकं मौल्यवान का आहे?

सोन्याची दुर्मिळता, त्याला गंज न लागणे, सहज आकार देता येणे आणि जगभरात सार्वत्रिक स्वीकार या गोष्टी त्याला अनमोल बनवतात. आर्थिक अस्थिरतेच्या काळात सोनं हे सर्वात सुरक्षित गुंतवणुकीचं साधन मानलं जातं. म्हणूनच जगभरातील केंद्रीय बँका आपल्या राखीव निधीत मोठ्या प्रमाणावर सोनं साठवतात. चीन, रशिया आणि अमेरिका यांसारख्या देशांकडे प्रचंड सोन्याचे राखीव साठे आहेत.
सोनं फक्त दागिन्यांपुरतं नाही!
आज सोन्याचा वापर केवळ दागिने आणि नाण्यांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. मोबाईल, संगणक यांसारख्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमध्ये सोन्याचा वापर होतो कारण ते विजेचा उत्कृष्ट वाहक आहे. अंतराळ संशोधनात उपग्रहांवर सोन्याचा पातळ थर दिला जातो. वैद्यकीय उपकरणांमध्येही सोन्याचा वापर वाढतो आहे. विशेष म्हणजे, मानवी शरीरातही अत्यंत सूक्ष्म प्रमाणात सोनं आढळतं.

जगात आतापर्यंत किती सोनं काढलं गेलं?

तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार मानवजातीने आजपर्यंत सुमारे २.१ लाख मेट्रिक टनांहून अधिक सोनं खाणींमधून काढलं आहे. हे सगळं सोनं एकत्र केलं तर ते साधारण २१ मीटर बाजूच्या घनाकार आकारात मावेल एवढंच आहे. तरीही भूगर्भात अजूनही मोठे साठे शिल्लक असल्याचं मानलं जातं.

सोन्याबद्दल काही थक्क करणाऱ्या गोष्टी

शुद्ध सोनं २४ कॅरेट असतं तर २२ कॅरेट सोन्यात इतर धातू मिसळलेले असतात. एक औंस सोनं इतकं पातळ करता येतं की त्याने एक चौरस मीटरपेक्षा मोठा पत्रा तयार होऊ शकतो. सोनं विजेचा उत्कृष्ट वाहक असल्याने स्मार्टफोनच्या प्रत्येक चीपमध्ये सोन्याचा वापर होतो. समुद्राच्या पाण्यातही सोनं विरघळलेलं असतं, मात्र ते काढणं आर्थिकदृष्ट्या परवडत नाही.

अंतराळात जन्मलेलं, पृथ्वीच्या गर्भात कोट्यवधी वर्षे दडलेलं आणि माणसाच्या अथक परिश्रमाने मिळवलेलं हे धातू केवळ चमकदार नाही. ते जागतिक अर्थव्यवस्थेचा, मानवी संस्कृतीचा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अविभाज्य भाग आहे. पुढच्या वेळी सोन्याचा दागिना हातात घेताना त्याच्या या अद्भुत प्रवासाची आठवण नक्की ठेवा!