अहिल्यानगर, ९ नोव्हेंबर २०२६ : यंदाच्या कमी पावसाचा आणि दीर्घ खंडाचा परिणाम आता रब्बी हंगामावर स्पष्टपणे दिसू लागला आहे. जिल्ह्यात ७ नोव्हेंबरपर्यंत रब्बीच्या सुमारे ४.५ लाख हेक्टर सरासरी क्षेत्रापैकी फक्त सुमारे ६१ हजार हेक्टरवर पेरणी झाली आहे. गव्हाची स्थिती तर सर्वात चिंताजनक असून, सरासरी १.२८ लाख हेक्टरच्या तुलनेत केवळ २,७१६ हेक्टरवर, म्हणजे सुमारे २ टक्के क्षेत्रावर पेरा झाला आहे.
पेरणीची सद्यस्थिती: आकडे काय सांगतात?
जिल्ह्याच्या पिकनिहाय पेरणी अहवालानुसार (७ नोव्हेंबरअखेरची स्थिती) प्रमुख पिकांची आकडेवारी अशी आहे:
- एकूण रब्बी: सरासरी ४,४९,६६७ हेक्टरपैकी सुमारे ६१ हजार हेक्टर, म्हणजे जवळपास १४ टक्के.
- गहू: सरासरी १,२८,४६२ हेक्टरपैकी २,७१६ हेक्टर (सुमारे २ टक्के).
- ज्वारी: सरासरी १,६२,९०९ हेक्टरपैकी ३३,५४१ हेक्टर.
- हरभरा: सरासरी १,०८,३४६ हेक्टरपैकी ७,००८ हेक्टर.
- मका: ८,४७३ हेक्टर, सरासरी क्षेत्राच्या सुमारे १७.५५ टक्के.
- ऊस (नवी लागवड): सरासरी ९४,६९३ हेक्टरपैकी केवळ ८६३ हेक्टर.
- गळीतधान्ये: करडई १० हेक्टर, जवस ६.५ हेक्टर, सूर्यफूल ०.६ हेक्टर; तिळाची पेरणी अजून झालेली नाही.
एका आठवड्यात काय बदलले?
३० ऑक्टोबरपर्यंत जिल्ह्यात सुमारे ३९,८८८ हेक्टरवर रब्बी पेरणी झाल्याचे वृत्त होते, त्यात गहू फक्त ५२५ हेक्टरवर होता. ७ नोव्हेंबरच्या आकडेवारीत एकूण पेरणी सुमारे ६१ हजार हेक्टरवर आणि गहू २,७१६ हेक्टरवर पोहोचला आहे. म्हणजे आठवड्याभरात पेरणीला काहीसा वेग मिळाला आहे. मात्र हे दोन्ही आकडे वेगवेगळ्या वृत्तसंस्थांनी दिलेले आहेत, त्यामुळे त्यांची थेट तुलना करताना मोजणीच्या पद्धतीतील फरक लक्षात घ्यावा लागेल. तरीही मूळ चित्र बदलत नाही: सरासरी क्षेत्राच्या तुलनेत पेरणी अजून खूपच मागे आहे.

पेरणी संथ का? पाऊस, भूजल आणि ओलावा
यंदा जिल्ह्यात सरासरीपेक्षा सुमारे ३० ते ३५ टक्के कमी पाऊस पडला आणि जवळपास ५१ दिवसांचा खंड पडल्याचे वृत्त आहे. यंदा एल निनोचा प्रभाव अधिक असल्याचे सांगितले जात असून, त्याचा फटका खरीप हंगामाला बसला. स्थानिक वृत्तांनुसार सप्टेंबरमध्येच भूजलपातळी सुमारे तीन मीटरने खालावली आणि काही ठिकाणी विहिरींनी तळ गाठायला सुरुवात केली.
धरणांतील साठ्याचे चित्र मिश्र आहे. भंडारदरा धरण पूर्ण भरलेले असून निळवंडे आणि मुळा धरणांत सरासरी ६५ टक्के साठा असल्याचे सांगितले जाते. मुळा आणि कुकडी प्रकल्पांतून रब्बीसाठी आवर्तन सोडले जात असल्याने ज्यांच्याकडे पाण्याची सोय आहे, असे शेतकरी पेरणीला सुरुवात करत आहेत. मात्र जमिनीतील ओलावा आणि थंडी यांचा अभाव असल्याने उगवलेल्या ज्वारीची वाढ खुंटण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
ज्वारी का आघाडीवर?
पाणी कमी असताना शेतकरी ज्वारीकडे वळत असल्याचे चित्र आहे. ज्वारीला तुलनेने कमी पाणी लागते आणि उत्पादन घटले तरी जनावरांसाठी चारा मिळतो, असा दुहेरी विचार शेतकरी करत आहेत. तालुकानिहाय पाहिल्यास जामखेड तालुक्यात सर्वाधिक पेरा झाला असून, तेथे ३० ऑक्टोबरपर्यंत ज्वारी सुमारे १९ हजार ४७१ हेक्टरवर आली होती. पारनेर, कर्जत, नगर आणि श्रीगोंदा तालुक्यांत पेरणीचे क्षेत्र तुलनेने खूपच कमी आहे.
दुष्काळाची घोषणा आणि सरकारी मदतीची स्थिती
राज्य सरकारने सप्टेंबरअखेर राज्यातील ३५८ पैकी २६५ तालुके दुष्काळग्रस्त जाहीर केले होते. त्यानंतर केंद्र सरकारच्या ११ सदस्यीय आंतरमंत्रालयीन पथकाने ऑक्टोबरमध्ये अहिल्यानगरसह मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांत पाहणी केली. राज्य सरकारने केंद्राकडे सुमारे १७,५०० कोटी रुपयांच्या मदतीची मागणी केल्याचे वृत्त आहे. तसेच पुढील सहा ते आठ महिन्यांसाठी रोजगार, धान्य, पिण्याचे पाणी आणि चाऱ्याच्या नियोजनाचा आराखडा तयार केल्याचे मुख्यमंत्र्यांनी सांगितले होते. अंतिम मदतीचे स्वरूप आणि रक्कम केंद्राच्या निर्णयावर अवलंबून असेल.
गहू कमी पेरल्यास काय परिणाम होतील?
गव्हाची पेरणी सामान्यतः नोव्हेंबर ते डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत चालते, त्यामुळे आत्ताची २ टक्क्यांची आकडेवारी अंतिम मानता येणार नाही. मात्र पाणी आणि ओलावा मिळाला नाही तर क्षेत्र मर्यादितच राहण्याची शक्यता आहे. गहू हे जिल्ह्यातील अनेक कुटुंबांचे घरगुती वापराचे आणि बाजाराचे पीक असल्याने उत्पादन घटल्यास शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि स्थानिक पुरवठा यावर ताण येऊ शकतो. बाजारभावांवर काय परिणाम होईल, हे आत्ताच ठामपणे सांगता येणार नाही.
देशपातळीवरही चित्र सोपे नाही. केंद्रीय कृषी मंत्रालयाने २०२६-२७ साठी अन्नधान्य उत्पादनाचे लक्ष्य कमी करून ३७३.९३ दशलक्ष टन निश्चित केले असून, त्यात रब्बीसाठी १७७.७२ दशलक्ष टनांचे लक्ष्य आहे. राज्यांना पाण्याचा ताळेबंद आणि जमिनीतील ओलावा लक्षात घेऊन जिल्हानिहाय रब्बी आराखडे तयार करण्यास सांगण्यात आले आहे.
शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?
- पेरणीपूर्वी जमिनीतील ओलावा तपासा आणि धरणाच्या आवर्तनाची तारीख स्थानिक पाटबंधारे कार्यालयाकडून निश्चित करून घ्या.
- पाणी कमी असल्यास ज्वारी, हरभरा यांसारखी कमी पाण्यावर येणारी पिके आणि तुषार किंवा ठिबक सिंचनाचा विचार करा.
- कोणत्या पिकाला कोणती वाण योग्य ठरेल, यासाठी कृषी सहायक किंवा तालुका कृषी अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्या.
- दुष्काळी मदत, अनुदान आणि पीकविमा यासाठी आवश्यक कागदपत्रे आणि अर्जाच्या मुदती वेळेत तपासा.
पुढे काय?
आगामी काही आठवड्यांत पावसाची स्थिती, धरणांतील आवर्तन आणि जमिनीतील ओलावा यांवर रब्बीच्या पेरणीचा वेग ठरणार आहे. जिल्हा कृषी विभागाचा पुढील अहवाल आणि केंद्राच्या मदतीचा निर्णय यावर शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे. नवी अधिकृत माहिती मिळताच हा लेख अद्ययावत केला जाईल.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
अहिल्यानगरमध्ये गव्हाची किती पेरणी झाली आहे?
७ नोव्हेंबरअखेरच्या आकडेवारीनुसार सरासरी १,२८,४६२ हेक्टर क्षेत्रापैकी २,७१६ हेक्टरवर, म्हणजे सुमारे २ टक्के क्षेत्रावर गव्हाची पेरणी झाली आहे.
रब्बी पेरणी संथ का आहे?
कमी पाऊस, मोठा खंड, खालावलेली भूजलपातळी आणि जमिनीतील ओलावा व थंडीचा अभाव यामुळे पेरणी संथ आहे.
जिल्ह्यात कोणते पीक सर्वाधिक पेरले जात आहे?
ज्वारीचा पेरा सर्वाधिक असून, ७ नोव्हेंबरपर्यंत ती ३३,५४१ हेक्टरवर पोहोचली आहे.
दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांसाठी कोणती मदत जाहीर झाली आहे?
राज्याने केंद्राकडे सुमारे १७,५०० कोटींची मागणी केली असून केंद्रीय पथकाने पाहणी केली आहे. अंतिम मदतीचा निर्णय अजून अपेक्षित आहे.
गव्हाची पेरणी अजून वाढू शकते का?
हो. गव्हाची पेरणी सामान्यतः डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत चालते, मात्र ती पाणी आणि ओलाव्याच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असेल.





